Het Begin & de Acht

Op deze pagina staat de geschiedenis van Nagele. Het ontwerp van de Acht, het verhaal van de opbouw, uitleg over het nieuwe bouwen en de ambitie voor de toekomst.

Het begin: Middeleeuwen: Land of water?

Bij de geschiedenis van de Noordoostpolder denken mensen aan ‘Zuiderzee’ en niet per se aan ‘laatmiddeleeuwse dorpen’. ‘We denken nu: het was een watermassa met twee eilandjes, en dat hebben we in de twintigste eeuw ingepolderd. Het tegendeel is waar. De Zuiderzee was eigenlijk een tussenfase in een gebied dat altijd land is geweest.

De naam Nagele is afkomstig van het riviertje de Nagela, dat in de vroege Middeleeuwen tussen de dorpjes Urk en Nagel stroomde en afkomstig was uit de toenmalige delta van de IJssel.

Wanneer Nagele voor het eerst in geschreven bronnen voorkomt is niet helemaal duidelijk. Zeker is dat Nagele voorkomt op een lijst uit 1132 met nederzettingen die hun afdrachten in natura aan het genoemde klooster in Staveren moesten afdragen in plaats van aan de bisschop, wat de gewoonte was. Ook in 1245 komt Nagele voor in een brief van niemand minder dan paus Innocentius IV. Zo heeft het jongste dorp in de Noordoostpolder de oudst vermelde naam.

Verkeerd om

De inwoners van Nagele in de Noordoostpolder wonen eigenlijk in Tollebeek, en omgekeerd.

Urk en Schokland zijn niet de enige aanwijsbare historische plaatsen in Noordoostpolder. In de Middeleeuwen stonden er nog vier dorpen in wat toen een veengebied was, dat permanent werd bedreigd door veranderende waterlopen. De exacte locatie van die dorpen in de in 1942 drooggevallen polder beschrijft archeoloog Yftinus van Popta in het proefschrift waarop hij in oktober 2020 aan de Rijksuniversiteit Groningen is gepromoveerd. Nagele lag aan een belangrijke vaarroute van de IJsselmonding naar Staveren.

De dorpen verloren ergens aan het einde van de Middeleeuwen de strijd tegen het water. Bij de inpolderaars was al bekend dat er ooit dorpen lagen in het kustgebied van de toenmalige Zuiderzee. “Zij ontleenden dorpsnamen voor de nieuwe dorpen aan oudere dorpsnamen, die voorkwamen op een lijst van het Sint-Odulphusklooster in Stavoren. Daarop stonden kapellen die bezit waren van het klooster. Nagele, Marknesse en Veenhuizen werden genoemd, naast Urk en Emmeloord”, vertelt Van Popta.

Maar waar lagen die gehuchten, elk met hooguit tientallen inwoners, en met vermoedelijk als enige bakstenen gebouwen de beschreven kapelletjes? Daar moesten de inpolderaars achter hun tekentafel een slag naar slaan. Nagele moet net ten noorden van Tollebeek hebben gelegen, en niet ten zuiden zoals nu. “De plaatsen op de lijst van het Sint-Odulphusklooster hebben een geografische volgorde, daaruit kun je een route uitstippelen door het gebied. Nagele was een overslagplaats van Urk, waar schepen hun goederen konden lossen, nagenoeg op de plek van het huidige Tollebeek.”

Van Popta heeft voor zijn promotieonderzoek allerlei gegevens samengevoegd, van satellietbeelden tot archiefmateriaal. Zo tekende hij een landkaart van het Middeleeuwse gebied. “Dat bestond nog niet”, vertelt hij. Ook latere meldingen van amateurarcheologen en boeren gebruikte Van Popta. “Een archeoloog heeft in de jaren zestig al eens geopperd dat op die vindplekken dorpen zouden hebben gelegen. Maar daar is nooit iets mee gedaan.”

https://nos.nl/artikel/2353862-verdronken-dorpen-teruggevonden-in-noordoostpolder.html

De sage van het Verdronken dorp

Er bestaat een sage over Nagele waarbij de pastoor vermoord werd toen hij in een kroeg bij twee vechtersbazen tussen beiden probeerde te komen. Als straf zou de zondvloed zijn gekomen.

Als snel na de ondergang kregen de overblijfselen van Nagele de bijnaam ‘Urker kerkhof’. Urker vissers haalden regelmatig hun netten open aan stenen overblijfselen van het dorp,

Het ontwerp van de 8

Nagele is een dorp met een unieke ontwerpgeschiedenis. Het dorp is namelijk ontworpen door architectencollectief ‘De 8 en Opbouw’. Er zijn in Nederland weinig plekken waar hun moderne kijk op de toekomst zo goed te bewonderen is.

In 1932 kwam de Afsluitdijk gereed en kon begonnen worden met de drooglegging van de Zuiderzee. De Noordoostpolder viel droog in 1942. Na de Tweede Wereldoorlog werd een begin gemaakt met de bouw van elf dorpen voor de landarbeiders. De Directie van de Wieringermeer, die na de Wieringermeer de opdracht kreeg voor de inrichting van de Noordoostpolder, stond hiervoor aan de lat. Nagele moest ongeveer 270 woningen, 3 kerken, 3 scholen, winkels, een dorpshuis, een sportzaal, horeca en een begraafplaats krijgen.

De Directie van de Wieringermeer had een grote invloed op de inrichting van de dorpen. Voor het dorp Nagele zijn het Congrès Internationaux d’ Architecture Moderne (CIAM) en de stedenbouwkundige en architectuurstroming van Het Nieuwe Bouwen ook zeer bepalend geweest.

Het CIAM (1928-1959) speelde een grote rol in het internationale architectuur-debat. Het was een soort van ‘platform’ voor ontwerpers die zich richtten op moderne architectuur en stedenbouw.

De Amsterdamse architectengroep ‘De 8’ was het die Nagele als casus koos voor het zevende CIAM-congres in Bergamo, Italië (1949). Tijdens het achtste CIAM-congres in Hoddesdon, Engeland, in 1951 kwam het stedenbouwkundig plan van Nagele ook aan de orde. En bij het tiende CIAM-congres in Dubrovnik, 1956, presenteerde Aldo van Eyck Nagele voor een derde keer.

Voor Nagele zijn eindeloos veel schetsen gemaakt. Een aantal schetsen is te vinden in het tijdschrift Forum van 1952 (Een plan voor het dorp Nagele, Forum jaargang 7. – pag.: 172-178). Daarin geven de ontwerpers uitleg over het plan voor Nagele. Niet veel later sloot ook de Rotterdamse architectengroep ‘Opbouw’ aan bij het ontwerpproces. Nagele is samen met de Rotterdamse wijk Pendrecht een van de weinige directe uitwerkingen van CIAM-principes in Nederland.

Erfgoedroute

Licht, lucht en ruimte

Met de bouw van Nagele begon men in 1955. Het jaar 1956 geldt als geboortejaar.

Nagele is het enige dorp in Nederland waar alle gebouwen platte daken hebben. De woningen zijn niet hoger dan twee bouwlagen en hebben een sobere maar wel speelse architectuur waar zorgvuldig over nagedacht is.

In 1954 kregen De 8 en Opbouw de opdracht de bebouwing voor Nagele uit te werken. Architectuur volgens Het Nieuwe Bouwen was het uitgangspunt, in tegenstelling tot de andere dorpen waar traditioneel werd gebouwd. Voor de bouw van woningen werd moderne systeembouw toegepast zoals Dura-Coignet en Cusveller. Het was de bedoeling van de ontwerpers om de bewoners moreel te verheffen door ze een eigentijdse, ruime en comfortabele woning te bieden.

In Nagele is de opzet veel ruimer en groener en bepalen strakke lijnen en platte daken het dorpsbeeld. Dit komt omdat ‘De 8 en Opbouw’ een collectief was van architecten die aanhanger waren van het Nieuwe Bouwen. ‘Licht, lucht en ruimte’ stond centraal en het creëren van plekken waar mensen elkaar konden ontmoeten om een hechte gemeenschap te worden. Nieuwe bouwmethoden en nieuwe materialen zoals beton moesten gebruikt worden om een betere woonsituatie te creëren.

Lijnen-en vlakkenspel

Op het eerste gezicht lijken veel woningen op elkaar, maar er zit veel variatie in vanwege experimentele woningplattegronden, verschillende woningvolumes en in de architectuur. De gevels waren van oorsprong levendig vormgegeven vanwege een uitgekiend lijnen- en vlakkenspel.

Het modernistische van het ontwerp van de woningen laat zich aflezen in de platte daken en een gevel als compositie van rechthoekige vlakken en horizontale banden. Opvallend detail hierbij is dat de woning moest worden gebouwd met traditionele materialen.

Er is een uitzondering op de platte daken: in de ploegstraat staat een woning met een lessenaarsdak, ontworpen door G.W.W. Wiering in 1955. De iets afwijkende bouwstijl, de plaatsing en de architect-keuze wijzen erop dat de villa een ‘vroeg geboren kind’ is.

Ook voor de andere gebouwen in Nagele is het mathematische lijnen- en vlakkenspel typerend voor de architectuur in het dorp. De lijnen in de composities zorgen voor eenheid, de vlakken zorgen juist voor afwisseling. Ook het omkaderen van de ruimte is op alle schaalniveaus terug te vinden in Nagele. In de architectuur van Nagele zijn kaders gebruikt als markering van belangrijke kruisingen, vensters of hoeken. Vooral bij de openbare gebouwen is door de compositie van verschillende objecten hiërarchie gecreëerd waardoor gevels leesbaar worden. Er is telkens een spel gaande in de compositie van vlakken waardoor de gebouwen niet altijd een duidelijke voor- of achterkant hebben maar alzijdig zijn.

Een ander kenmerk van de architectuur van Nagele zijn de toegepaste details. Een manier om het openbare gebouw of een woning een eigen uitstraling te geven. Denk aan de bankjes voor de Rietveldwoningen (rijtjeshuizen ontworpen door Gerrit en Jan Rietveld) en de bijzonder wand in de kerk van Taen en Nix (rooms-katholieke kerk).

Groen speelt een belangrijke rol in het ontwerp van Nagele. Het draagt bij aan de beleving en identiteit van Nagele en de wens om “de natuur in haar volheid en vrijheid in grijpbare nabijheid van de bewoners te brengen”… (forum 1952).

Het is Aldo van Eyck die begin 1954 de definitieve plankaart tekent, waarna Mien Ruys en Wim Boer opdracht krijgen het groenplan en beplantingsplan verder uit te werken. Het resultaat van Mien Ruys en Wim Boer vormt een wezenlijk onderdeel van het totale ontwerp van Nagele. Nagele is daarmee één van de eerste projecten in Nederland waarbij de landschappelijke ontwerpers op gelijkwaardig niveau met stedenbouwers en architecten hebben gewerkt aan een totaalplan.

Groen van Mien Ruys

Het groen is in de plannen voor Nagele een belangrijke drager voor de stedenbouwkundige structuur. Met behulp van een zestal beplantingstypen is het groen ordenend en ruimtevormend toegepast als; windsingel, vizieren en kaders, centrale groene ruimte, hoven, drempels en groenstroken. In de brochure Groenstructuurplan Nagele is hier meer informatie over te vinden..PDF

Het plan van 3 mei 1956 is de basis geweest voor de groenaanleg van Nagele. Op onderdelen, met name in het middengebied, is afgeweken van dit plan. In een brief van 10 juni 1974, naar aanleiding van een bezoek aan Nagele, gaat Mien Ruys hier op in. Hieruit blijkt ook dat ze niet star vasthield aan de oorspronkelijke uitgangspunten. Als de behoefte van de bewoners daartoe aanleiding geeft zouden plannen aangepast moeten worden, maar wel met een duidelijke visie op het totaal. De beplanting bracht, naar haar mening, de beleving van natuur en de ervaring van de seizoenen in de leefomgeving van de mensen.

Eind 2013 is ‘Groenstructuurplan Nagele’ vastgesteld. Het doel van dit plan is niet het reconstrueren van de oorspronkelijke opzet, maar een vertaling of interpretatie hiervan met de huidige situatie als uitgangspunt. De zes beplantingstypes en hun hiërarchie in de ruimtelijke compositie zijn daarin leidend.

Begraafplaats

Naast het beplantingsplan in Nagele heeft Mien Ruys het ontwerp voor de begraafplaats uitgewerkt. Het ontwerp is van 1956. Ook het beplantingsplan voor de begraafplaats is van haar hand. Wat opvalt is de grote variatie in sortiment: uitbundig en gevarieerd.

De aanleg en het groen in de begraafplaatsen van de Noordoostpolder is met zorg ontworpen. Mien Ruys ontwierp voor de begraafplaats Nagele een kleurrijk geheel. Daarmee steekt het wat af tegen haar ontwerp voor de woonhoven, die soberder zijn. Vermoedelijk heeft ze voor de begraafplaats de vrije hand gekregen terwijl ze bij de uitwerking van de hoven, binnen de samenwerking in de werkgroep Nagele, concessies heeft moeten doen.

Tijdgenoten van Mien Ruys waren van mening dat het gebruik van bloeiende planten nodeloze versiering was. Voor Mien Ruys echter, was het gebruik van bloeiende planten in de woonomgeving een belangrijk uitgangspunt. Voor haar hadden bloeiende borders of heesterstroken een duidelijke functie in de compositie. De beplanting bracht, naar haar mening, de beleving van natuur en de ervaring van de seizoenen in de leefomgeving van de mensen.

Bij een evaluatie door De 8 en Opbouw van de groensituatie in 1974 kon zij niet aanwezig zijn, maar haar bevindingen, voortkomende uit een solo bezoek, werden in een brief van 10 juni 1974 aan de gezamenlijke groep meegedeeld. Het mogelijk wel belangrijkste punt van kritiek was haar volgende opmerking over de begraafplaats.

Berceau

In 2010 is het zover en gaat een langgekoesterde wens in vervulling van zowel Mien Ruys als de Nagelezen zelf. Het ontbrekende deel in het ontwerp van de begraafplaats, de ‘Berceau van Mien Ruys’ is na meer dan 50 jaar na dato alsnog gerealiseerd, door de inzet en volharding van de vrijwilligers van Nagele. In deze folder van Museum Nagele is meer te lezen over Mien Ruys en de begraafplaats in Nagele.

Het opbouwen begint

In 1955 ging de eerste paal de grond in en in 1964 was het dorp “klaar”.

Al tijdens de bouw was er veel belangstelling voor dat modernistische experiment in die kale lege polder. De aandacht is gebleven en Nagele spreekt nog steeds tot de verbeelding. In de vakwereld van ontwerpers, planologen en cultuurhistorici is Nagele een begrip.

Vraag aan architecten of stedenbouwkundigen of ze Nagele kennen: grote kans dat ze ja zeggen en het dorp tijdens hun opleiding hebben bezocht. Binnen het onderwijs voor bouwkunde, architectuur en stedenbouwkunde komt Nagele als modeldorp vaak aan de orde. Ook internationaal is er belangstelling voor Nagele. Van Frankrijk tot Rusland, Nagele werd en wordt vaak gebruikt in tentoonstellingen over moderne architectuur en stedenbouw. Geregeld staan er studenten op de stoep bij Museum Nagele om Nagele als case study te gebruiken. En in 2016 is bijvoorbeeld de Spaanse architect Enrique Abad Monllor gepromoveerd op Nagele.

Het besef dat in Nagele iets bijzonders werd gerealiseerd was in de jaren vijftig al aanwezig. Het Ministerie van Volkshuisvesting en Bouwnijverheid wilde het project vereeuwigen en gaf opdracht aan cineast Louis van Gasteren om een documentaire te maken. Zijn film ‘Een nieuw dorp op nieuw land’ uit 1960 vertelt het verhaal van Nagele van de tekentafel tot het betrekken van de eerste woning. De documentaire is te bekijken in Museum Nagele.

Omdat Nagele zo opviel is er sinds de bouw ook veel over geschreven in de vakliteratuur. Het is niet alleen bewondering dat de klok slaat. Er is ook veel discussie over welke architect het meeste heeft bijgedragen aan het ontwerpproces, over de uitvoering die niet volledig volgens plan is gerealiseerd en dat Nagele niet helemaal is geworden wat de planmakers ervan gedacht hadden. Dit neemt niet weg dat Nagele een uniek experiment was. De laatste jaren is er dan ook steeds meer aandacht voor de cultuurhistorische waarde van het dorp. De bijzondere erfenis van Nagele verdient het om behouden te blijven en vooral ook om verder te ontwikkelen.

De rauwe werkelijkheid

Klik hier voor films over de inpoldering, ontginning en inrichting van o.a. Noordoostpolder.

https://www.hetflevolandsarchief.nl/nieuws/72-films-van-de-directie-van-de-wieringermeer-en-rijksdienst-voor-de-ijsselmeerpolders-online

Het nieuwe bouwen

Nagele is ontworpen volgens de uitgangspunten van Het Nieuwe Bouwen. Dat betekent lucht, licht en ruimte, het woonhof, strokenbouw, gestandaardiseerde bouwmethoden en plekken en voorzieningen om de gemeenschapszin te bevorderen.

Nagele is bedacht vanuit een modernistische ontwerpgedachte. Deze is volledig anders is dan andere dorpen omdat de principes van Het Nieuwe Bouwen zijn toegepast. In Nagele zijn de stedenbouwkundige opzet en de groeninrichting verweven met elkaar. Hierdoor benadrukt het groen de stedenbouwkundige opzet en brengt het groen een duidelijke scheiding aan tussen de verschillende stedenbouwkundige elementen. Belangrijk is de bosgordel rondom het dorp die voor geborgenheid in het ‘lege land’ moest zorgen. Daarbinnen is er een groene centrale ruimte waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, daarin liggen ook de maatschappelijke functies (kerken, scholen). Woonhoven liggen rondom de centrale ruimte. De huizen in deze hoven zijn zo geplaatst dat er sprake is van optimale bezonning en veel lucht, licht en ruimte. De functie ‘winkels’ kreeg een plek als een aparte zone, in twee stroken, aan de westzijde van het groene middenterrein.

Beelden meer zeggen dan woorden. De presentatiepanelen die De 8 onder aanvoering van Aldo van Eyck voor het CIAM congres maakte, geven daarom goed inzicht in de achterliggende redenen van de opzet van Nagele.

Tegenwoordig zien we in Nagele als een weerslag van verschillende thema’s die in de jaren vijftig van de twintigste eeuw een rol speelden. Het dorp is tot stand gekomen door een nieuwe planningsmethode, waarbij sociologen, stedenbouwkundigen, architecten en landschapsarchitecten samenwerkten. Het dorp is een voorbeeld van het geloof in de maakbare samenleving. De Directie van de Wieringermeer liet de bewoners van Noordoostpolder selecteren volgens strenge eisen, om zo een ideale opbouw van de samenleving te creëren. Het verbeteren van de woonomstandigheden van de arbeiders is zichtbaar. De woningen kregen een gescheiden keuken en eetkamer en moderne voorzieningen, zoals douche en toilet, wat zeker niet standaard was in die tijd.

Indrukwekkende namen

Het neusje van de zalm wat Nederland op ontwerpgebied te bieden had. Zo kan de groep modernistische ontwerpers van Nagele het best genoemd worden. Hun vooruitstrevende ideeën hebben Nagele gemaakt tot wat het nu is. In Nagele is de opzet veel ruimer en groener dan in andere dorpen in de Noordoostpolder en bepalen strakke lijnen en platte daken het dorpsbeeld. Dit komt omdat ‘De 8 en Opbouw’ een collectief was van architecten die aanhanger waren van het Nieuwe Bouwen. ‘Licht, lucht en ruimte’ stond centraal en het creëren van plekken waar mensen elkaar konden ontmoeten om een hechte gemeenschap te worden. Nieuwe bouwmethoden en nieuwe materialen zoals beton moesten gebruikt worden om een betere woonsituatie te creëren.

In Nagele kregen de ontwerpers dus de kans vanuit hun moderne maatschappijvisie het ideale dorp in de Noordoostpolder te ontwerpen. Nagele moest meer worden dan alleen een woonplaats, het moest net als een stedelijke samenleving ruimte bieden aan culturele, sportieve en maatschappelijke activiteiten. De sociaal geograaf H. Hovens Greve had hierin ook een rol bij de totstandkoming van het ontwerp.

De lijst met architecten en stedenbouwkundigen die aan Nagele hebben gewerkt is indrukwekkend: Het gaat onder andere om Cornelis van Eesteren, Aldo van Eyck, Gerrit Rietveld, Mien Ruys, Lotte Stam Beese, Mart Stam, Johan Niegeman, Mart Kamerling, Alexander Bodon, Hein Salomonson, Jaap Bakema, R. Romke de Vries, Daniël (Sandy) van Ginkel en Benjamin Merkelbach. Mien Ruys en Wim Boer waren als landschapsarchitecten betrokken. Het zijn allemaal ontwerpers die het naoorlogse Nederland een gezicht hebben gegeven in talloze woonwijken, gebouwen en groengebieden.

Op naar de toekomst

Nagele was na de oplevering een hypermodern dorp. Sindsdien is er veel veranderd en is het dorp aan vernieuwing toe. De afgelopen jaren zijn daarvoor veel plannen ontwikkeld en de uitvoering daarvan geven het dorp weer geleidelijk meer glans.

Net als veel andere dorpen in Nederland heeft Nagele te maken met een lichte afname van het aantal inwoners, achterstallig onderhoud en hier en daar leegstand. Niet alle woningen voldoen aan de eisen van deze tijd en voorzieningen hebben het moeilijk. Tegelijkertijd is het besef aanwezig dat Nagele bijzonder is en zetten veel bewoners en organisaties zich in om Nagele als woonplaats aantrekkelijk te houden.

Het vernieuwen van Nagele gebeurt op een bijzondere manier. In 2009 is een start gemaakt met het Onderzoekslab. Dit lab is opgezet door de rijksbouwmeester Liesbeth van der Pol en gaf jonge architecten een kans om inspirerende ideeën te ontwikkelen om Nagele op te knappen. Behoud van het bijzondere karakter, innovatie en vernieuwing gaan daarin hand in hand. Het Ontwerplab (2010) richtte zich vervolgens op het concreet maken van de ideeën, waarbij architect Pi de Bruijn de kar trok en jonge architecten enthousiast plannen maakten. Net als 50 jaar geleden, toen ook collectief werd samengewerkt aan de toekomst van het dorp, alleen dit keer samen met bewoners en lokale organisaties want die bestonden toen natuurlijk nog niet.

In 2011 volgde de erkenning als wederopbouw gebied van nationaal belang door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De gemeente Noordoostpolder, de provincie Flevoland en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed besloten daarna het Uitvoeringslab Nagele in het leven te roepen. Dit lab richt zich op de uitvoering van projecten die bij de vorige labs en in een dorpsvisie van Dorpsbelang zijn bedacht. Het uiteindelijke doel is dat Nagele een geliefde en aantrekkelijk plaats blijft om in te wonen en nog meer een trekpleister wordt voor liefhebbers van architectuur en het erfgoed uit de wederopbouwperiode.

Ambitie

De ambitie is om het dorp enerzijds weer in ere te herstellen zodat de kwaliteiten en ideeën uit de jaren ’50 weer uit de verf komen. Anderzijds is het de ambitie om Nagele te herontwikkelen in de geest van het Nieuwe Bouwen zodat Nagele wederom een vooruitstrevend dorp met allure wordt. Dit vormt de kern van het ontwikkelperspectief voor Nagele. Alle planvorming, activiteiten en projecten moeten hiernaar te herleiden zijn.

Verleden: de unieke erfenis uit het verleden biedt Nagele een fundament voor de toekomst. De betekenis en herkenbaarheid van het “oude” Nagele herstellen is daarom de opgave.

Toekomst: voor de toekomst vormt het benutten en versterken van die unieke erfenis van Nagele de opgave. Het verschaft Nagele identiteit en vormt een drager voor nieuwe ontwikkelingen.

Er wordt nieuwe gebouwd (na jaren) en er liggen verschillende plannen (en subsidies) klaar om het dorp klaar te maken voor de toekomst.